राजेन्द्रबहादुर क्षेत्री
आजभोलि सरकारका उच्च पदस्थ व्यक्ति, मन्त्रीदेखि सचिव, नेतादेखि कार्यकर्ता, हरेकको हातमा एउटा बाक्लो छापिएको डायरी देखिन्छ । महँगो छालाको कभर, आकर्षक डिजाइन, सुनौलो धार, र पृष्ठहरूमा रंगीन मार्करका रेखाहरू । हेर्दा लाग्छ—देशको सपना यही डायरीमै कैद गरिएको छ । तर प्रश्न उठ्छ—के साँच्चै त्यो डायरीमा जनताको पीडा लेखिएको छ ? कि आफ्ना गुट, स्वार्थ र आफूलाई फाइदा हुने हिसाब-किताब मात्रै ?
१. डायरी बोकेको नाटक
डायरी हातमा बोकेर हिँड्ने धेरैलाई देख्दा लाग्छ—शायद यिनीहरू योजना, कार्यक्रम र नीति कार्यान्वयनका लागि अत्यन्तै व्यस्त छन् । तर जब डायरीको पाना पल्टाएर हेर्ने मौका पाइन्छ, त्यहाँ पाइन्छ—कसरी बजेट कुन दलाललाई दिने, कुन योजना आफन्तको संस्थामा पार्ने, कुन फाइल तुरुन्त पास गर्ने भन्ने विवरण मात्र ।
डायरी जनताको आवाज र सपना लेख्ने कागज हुनुपर्ने हो, तर यो हुन सकिरहेको छैन । यसले स्पष्ट गर्छ—हातमा डायरी छ भनेर कोही जिम्मेवार हुँदैन, कागजमा के लेखिएको छ भन्ने नै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
२. डायरीको सौन्दर्य, नियतको कुरुपता
यो डायरी प्रायः कार्यकर्ताको उपहार, नेताको प्रसादजस्तो देखिन्छ । दलालले मन्त्री र सचिवलाई दीर्घकालीन सम्झौता गर्न कैफियतका साथ डायरी बाँड्छन् । त्यो डायरी नीतिको दस्तावेज होइन, सुविधा लिने र दिने दस्तावेज हो ।
आज डायरीको सौन्दर्य हेरेर जनताले ढाँटिएको महसुस गर्न थालेका छन् । किनभने वास्तविकता डायरीभन्दा टाढा छ—सडकमा खाल्डो, अस्पतालमा औषधि छैन, विद्यालयमा शिक्षक छैन, तर डायरीमा “सबै योजना सफल” लेखिएको हुन्छ ।
३. डायरी: सत्य लुकाउने आवरण
डायरी जनताको बीचमा देखाउने एउटा मुखौटा बनेको छ । उच्चपदस्थले डायरी पल्टाउँदै भन्छन्—“हामीले प्राथमिकता निर्धारण गरिसकेका छौँ” । तर त्यो प्राथमिकता जनताको मागमा आधारित होइन, आफ्ना कार्यकर्ताको दबाबमा आधारित हुन्छ । कर्मचारीले डायरी पल्टाउँछन्—भन्छन्, “फाइल अगाडि बढाउने निर्णय गरियो,” तर त्यो निर्णय सामान्य जनताको काम रोक्न र आसेपासेलाई प्राथमिकता दिनका लागि गरिन्छ ।
डायरी एउटा आवरण हो—अशक्त जनताको आँखा झुक्याउने एउटा नाटक हो । वास्तवमा डायरीमा लेखिएको कुरा कार्यान्वयनमा आउँदैन, उल्टो डायरी त्यही कुरालाई ढाकछोप गर्ने अस्त्र बनिन्छ ।
४. योजनाको नाममा डायरीमा कंलकको रेखाचित्र
आज एक गाउँबाट केन्द्रसम्मको दृश्य एउटै देखिन्छ । “हामी डायरीमा योजनाको सूची बनाउँदैछौँ” भन्नेहरू जनतालाई प्रलोभन दिन्छन्, तर त्यो सूचीमा कसका नाम आउँछन्? आफ्ना मतदाता, आसेपासे, कार्यकर्ता र दलाल मात्रै । पीडित किसान, अशक्त बृद्धा, गरिब महिला भने डायरीको छेउमा समेत पुग्दैनन् ।
डायरी योजनाको सूचक होइन, दलालको नक्सा बनेको छ । डायरीमै लेखिन्छ—“फलानो स्कुलको भवन को लागी रकम विनियोजन गरिन्छ त्यसलाई बनाउन आवश्यक नपर्ने ठाउँमा बनाइन्छ, किनभने त्यहाँ पार्टी कार्यकर्ताको निर्माण कम्पनी हुन्छ ।
५. डायरी हौसला होइन, हठवादिता बनेको छ
सञ्चारकर्मी प्रश्न गर्छ—“यो काम किन गरिएन?” मन्त्री वा कर्मचारी डायरी खोल्छ र भन्छ—“यहाँ लेखिएको छ, यो काम प्रक्रिया मा छ ।” तर त्यो प्रक्रिया कति वर्षसम्म डायरीमै रहने? जनताले प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने सेवा कहिले सुरू हुन्छ?
यो डायरी अब प्रेरणाको विषय छैन, हठवादी प्रवृत्तिको दस्तावेज बनेको छ । “मैले लेखेको छु, त्यसैले सही हो” भन्ने मानसिकता हावी भएको छ । आलोचना सहन सक्दैनन्, सुझाव स्वीकार्दैनन् ।
६. डायरी अब जनताको दु:खको प्रमाण हो
डायरीले अब जनताका पीडा चिच्याउने माध्यम बन्नुपर्छ । जब नागरिक सेवा खोज्न जान्छ, उसलाई भनिन्छ—“तपाईंको काम त डायरीमा छैन, पछि आउनुहोस्” । डायरी जनताको काम रोक्ने बहाना बन्ने हो भने त्यसलाई च्यातेर फ्याल्ने बेला आइसकेको छ ।
यदि डायरी जनताको प्राथमिकता, स्थानीय आवश्यकता, वास्तविक चुनौतीहरू समेट्न नसक्ने हो भने त्यो डायरी होइन, दलाल प्रवृत्तिको कागज हो ।
७. डायरी चाहिन्छ, तर कस्तो?
हो, एक डायरी सबैलाई आवश्यक हुन्छ—योजना बनाउन, कामको रेकर्ड राख्न, मूल्यांकन गर्न । तर त्यो डायरी यथार्थमा आधारित हुनुपर्छ । डायरीमा लेखिँदा—“योजना १: पहिरोपीडितको लागि घर निर्माण, योजना २: स्वास्थ्य चौकीमा जनशक्ति थप्ने” जस्ता वास्तविक आवश्यकताको प्रतिबिम्ब हुनुपर्छ । योजना ३ : गुणस्तरीय शिक्षा कसरी प्रदान गर्ने यस्तै यस्तै ।
त्यस डायरीमा दलालहरुको नाम होइन, पीडितको कथा लेखिनुपर्छ । कार्यकर्ताको सुविधा होइन, जनताको अधिकार लेखिनुपर्छ । अनि मात्र त्यो डायरीले जनताको आँखामा विश्वास फर्काउन सक्छ ।
निष्कर्ष
डायरी बोकेर नेताको अभिनयले अब काम गर्दैन । जनतालाई चाहिएको छ—डायरी होइन, परिणाम । नेताको डायरीमा जनताको समस्या छैन भने त्यो डायरी जनताविरुद्धको हतियार हो ।
त्यसैले आजको चेतावनी हो—डायरी देखाएर झुट बोल्ने होइन, डायरीमा सत्य लेख, नत्र जनता त्यो डायरी जलाउने दिन टाढा छैन ।
अब डायरीले न नीति बनाउने रहर पुरा गर्छ, न नियत सुधार्छ—जबसम्म त्यसमा जनताको चासो र पीडा लेखिँदैन, तबसम्म त्यो डायरी होइन, दलाल व्यवस्था र पाखण्डको साक्षी हो ।
क्षेत्री गण्डकी प्रदेश मुख्यमन्त्रीका निजि सचिव एवम् नेपाल सरकारका उपसचिव हुनुहुन्छ ।
